Na afloop van de 32e Anatomische Les in het Concertgebouw blikt Harvard-professor en psychiater Vikram Patel terug op zijn lezing. Waarom moet de geestelijke gezondheidszorg verder kijken dan diagnoses? En waarom zijn ondersteuning dichtbij huis en aandacht voor iemands levensverhaal zo belangrijk?

English version below

Vikram Patel is hoogleraar Global Health and Social Medicine aan Harvard Medical School en een invloedrijke stem in het debat over de toekomst van de geestelijke gezondheidszorg. Hij pleit al jaren voor een bredere kijk op mentale gezondheid, waarbij niet alleen de diagnose telt, maar ook iemands persoonlijke omstandigheden, leefomgeving en ervaringen. Patel is een pionier op het gebied van task-sharing: het opleiden van niet-gespecialiseerde hulpverleners en ervaringsdeskundigen om psychologische ondersteuning te bieden op plekken waar weinig professionele zorg beschikbaar is. In zijn werk combineert hij wetenschappelijk onderzoek met een sterke aandacht voor de mens achter de patiënt.

Wat is de belangrijkste boodschap van uw lezing, 'Reimagining Mental Health: Back to the Future'?

“Als we iemands mentale gezondheid willen begrijpen, moeten we niet alleen naar een diagnose of etiket kijken, maar vooral naar het levensverhaal van die persoon. Onze geest wordt gevormd door een samenspel van onze genen, ervaringen in onze vroege jeugd en wat er op dit moment in ons leven gebeurt.
Het heeft weinig zin om psychische problemen uitsluitend in te delen aan de hand van diagnoses. Daarmee kijken we alleen naar wat een behandelaar op dat moment ziet. Met Back to the Future bedoel ik dat we het huidige diagnosesysteem moeten combineren met oudere tradities uit de psychologie en psychiatrie, waarin de mens en diens verhaal centraal stonden.
Mentale gezondheid is niet zomaar een ziekte die je kan overkomen. Het is misschien wel het meest wezenlijke onderdeel van ons bestaan. Om mijn mentale gezondheid te begrijpen, moet je mij begrijpen. Niet door me een etiket op te plakken, maar door naar mijn verhaal te luisteren.”

Ondanks grote investeringen in onderzoek en zorg nemen psychische problemen wereldwijd toe. Waar gaat het mis?

“In landen als Nederland, Groot-Brittannië, Japan en de Verenigde Staten is de mentale gezondheid de afgelopen vijftig jaar juist verslechterd, vooral onder jongvolwassenen. Het klopt niet dat dit komt doordat we te weinig geld uitgeven.
Het probleem zit in de manier waarop we de zorg de afgelopen vijftig jaar hebben ingericht. Daarin overheerst een sterk biomedische benadering. Die gaat ervan uit dat psychische problemen worden veroorzaakt door een chemische disbalans in de hersenen. Maar er is geen bewijs dat zo'n disbalans de onderliggende oorzaak is.
Wat we nu vaak doen, is symptomen bestrijden zonder de oorzaak aan te pakken. Vergelijk het met iemand die zwaar hoest en veel rookt. Als je die persoon alleen hoestdrank geeft, los je het werkelijke probleem niet op.”

In uw onderzoek komen verschillende vakgebieden samen, van evolutiewetenschap tot mondiale gezondheid en ervaringsdeskundigheid. Hoe helpen die verschillende perspectieven om de zorg te verbeteren?

“De menselijke geest is veel complexer dan welk ander orgaan ook. Bovendien wordt ieder mens door andere factoren gevormd. We spreken in de geestelijke gezondheidszorg vaak over het biopsychosociale model. Maar in de praktijk richten psychiaters zich vooral op het biologische deel en psychologen op het psychologische deel. Het sociale aspect krijgt veel minder aandacht.
Bij wijkgerichte zorg brengen we die verschillende kanten juist samen. We betrekken eerstelijnshulpverleners, die dagelijks te maken hebben met de sociale omstandigheden van mensen, en werken samen met ervaringsdeskundigen.
Ook om psychische problemen te voorkomen, moeten we verder kijken. Bij kinderen en jongeren begint dat met een veilige omgeving, waarin ze zo min mogelijk ingrijpende negatieve ervaringen opdoen. Bij volwassenen gaat het vooral om beleid dat mensen helpt om met anderen verbonden te blijven. Denk aan goede openbare ruimtes, toegankelijk vervoer en mogelijkheden voor sport, ontspanning en cultuur. Kijk bijvoorbeeld naar Zohran Mamdani in New York, die ervoor zorgde dat bijna 70.000 gratis operakaartjes beschikbaar kwamen.”

Hoe kunnen academische ziekenhuizen zoals Amsterdam UMC, naast het behandelen van patiënten, bijdragen aan het aanpakken van de sociale oorzaken van psychische problemen?

“We moeten af van het idee dat in de westerse geneeskunde lange tijd centraal stond: dat ieder mens op zichzelf staat. We zijn allemaal sociale wezens en onze omgeving heeft grote invloed op hoe het met ons gaat.
Bij ernstige psychiatrische aandoeningen is een consult alleen niet voldoende. Er moet ook langdurige ondersteuning in de wijk zijn, waarbij het sociale netwerk van de patiënt wordt betrokken.
Bij veelvoorkomende problemen, zoals depressie en angst, zou de zorg veel meer via de huisarts moeten verlopen. Goed opgeleide psychosociale hulpverleners kunnen daar kortdurende behandelingen bieden waarvan de werking wetenschappelijk is aangetoond. Ook moeten zij patiënten makkelijk kunnen doorverwijzen naar maatschappelijke ondersteuning.
Om te herstellen, moeten mensen niet alleen leren beter met hun problemen om te gaan. Er moet ook aandacht zijn voor de omstandigheden waarin zij leven, zoals huiselijk geweld, eenzaamheid of slechte huisvesting.”

Wat geeft u hoop voor de toekomst van de geestelijke gezondheidszorg?

“Twee dingen. Ten eerste is het taboe op psychische problemen wereldwijd sterk afgenomen. Als mensen betere zorg gaan eisen, zal de politiek uiteindelijk volgen.
Ten tweede staan we aan de vooravond van de grootste verandering in ons diagnosesysteem in vijftig jaar. Zowel wetenschappers als zorgverleners beginnen in te zien dat we met het huidige systeem zijn vastgelopen.
Er komt steeds meer wetenschappelijk bewijs dat we psychische problemen kunnen voorkomen en behandelen door niet alleen naar de biologische gevolgen te kijken, maar juist ook naar de psychologische en sociale oorzaken.
Dat gaat tijd kosten, maar we bewegen steeds meer naar een geestelijke gezondheidszorg waarin de mens echt centraal staat.”

English version below the foto


5 Questions for Vikram Patel: ‘To Understand My Mental Health, You Need to Understand Me’

Following the 32nd Anatomy Lesson at the Concertgebouw, Harvard professor and psychiatrist Vikram Patel reflects on why modern mental healthcare needs to look beyond diagnostic labels, embrace community-based support, and focus on the human life story.

As the Paul Farmer Professor and Chair of the Department of Global Health and Social Medicine at Harvard Medical School, Professor Vikram Patel is a leading voice in reshaping how society approaches mental health. Patel has dedicated his career to challenging reductionist models of care and demonstrating that mental well-being cannot be isolated from a person's social reality, environment, and lived experience. A pioneer in "task-sharing"—training community health workers and peers to deliver accessible psychological support in resource-poor settings—his work bridges rigorous epidemiological science with profound humanism. 

What is the core message behind your lecture, 'Reimagining Mental Health: Back to the Future'?

"We should examine a person's mental health not through the narrow prism of a diagnosis or a label, but through the person's life story. It is the interaction between our genes, our early life experiences, and what is currently going on in our life that really shapes our minds. Any attempt to categorize people's mental health problems purely according to diagnostic labels is a doomed project because it only looks at what is observable to a clinician at a particular point in time. 'Back to the future' means blending the diagnostic system with older traditions from psychology and psychiatry that focused on the person and their story. Mental health is not like a disease that happens to you; it is perhaps the most fundamental part of our being. To understand my mental health, you have to understand me, not through a label, but by listening to my story." 

Despite substantial investments in science and care, mental health challenges keep rising globally. Where have we gone wrong?

“Over the last 15 years, countries like the Netherlands, Britain, Japan, and the United States have seen a worsening of mental health status, especially among young adults. It is incorrect to say we do not spend enough resources. The real problem is that the model of practice that gained prominence over the last 50 years is a very reductionist biomedical model. It focuses on a hypothesized chemical imbalance in the brain, for which there is really no evidence as a root mechanism. What you effectively do is control the symptoms without getting to the heart of the problem. It's akin to saying that if you come to me with a severe cough and you are a heavy smoker, all I do is give you cough syrup.”

Your research spans evolutionary science, global health, and lived experience. How do these different perspectives help us build better care?

"The mind is a much more complex structure than any organ of the body, and the influences that shape it are unique to each individual. When we look at the biopsychosocial framework of mental health, psychiatrists often deal only with the 'bio' bit, while psychologists deal with the 'psycho' bit, leaving the 'social' bit out. In a community-based care model, we integrate mental health with frontline providers who deal with social determinants every day, alongside peer providers who bring lived experience. For prevention, we also have to look at early childhood adversities and adolescence—ensuring young people have nurturing environments—while building social policies for adults that promote social connectedness. For example, policies around public spaces and transportation, open recreation, even access to culture. Look at Zoran Mamdani in New York, he passed a regulation that gave away almost 70,000 free opera tickets." 

How can academic medical centers like Amsterdam UMC look beyond clinical treatment and help tackle the social drivers of mental health?

"It's really important to move away from the notion that has dominated Western medical practice—that every individual is an atomic unit on their own—and recognize that we are all social creatures. For serious mental health conditions, psychiatric consults must be paired with continuing support in the community that engages a person's social network. For common conditions like depression and anxiety, we should shift the locus of care toward primary care, ensuring skilled psychosocial providers offer brief, evidence-based treatments while connecting patients seamlessly to social welfare services. Recovery requires attention to internal coping skills as well as the immediate social difficulties people face, such as domestic violence, loneliness, or poor housing." 

What gives you optimism for the future of mental health care?

"Two things give me a lot of optimism. First, the level of stigma around mental health has declined dramatically everywhere. When people in the community start demanding better care, politicians respond. Second, our diagnostic systems are currently undergoing their biggest structural overhaul in 50 years because scientists and practitioners alike recognize that the current system has become a man-made trap. We have a growing body of science showing how to prevent and treat mental health conditions by targeting not just the biological end stage of a process, but its psychological and social roots. It's a long game, but we are moving toward a truly person-centered system."